Útsýni af fjórðu hæð

  „Það var ekki fyr en hann fór að blaða í Númarímum, að hann byrjaði að efast um gildi sinnar eigin óskrifuðu bókar. Við kynnínguna af skáldskap Breiðfjörðs rann upp fyrir honum nýr dagur í andanum, bjartari en hinir fyrri. Hið klúsaða kenningaskrúð Jóhönnurauna og annara snildarverka Húsafells-Snorra, sem mest hafði verið að skapi Jóseps heitins, virtist skjótlega snautt og dapurt við samanburð hreinnar eddu Breiðfjörðs og hins ljósa söguefnis hans, en þó umfram alt þess heillandi túngutaks sem vekur í hjartanu ólæknandi kend um fegurð og sorg. Áður hafði hann haldið að öll skáld væru vegsamleg og að allur skálskapur væri einn og samur að verðleikum, svo fremi hann snerist um hetjudáðir yfirleitt, eða endurlausnarverk Jesú Krists sérstaklega, annaðhvort á nógu dýran eða nógu sanntrúaðan hátt. „Móðurjörð hvar maður fæðist“, – nú uppgötvar hann skyndilega að það er munur á skáldum. Og í hverju var þessi munur falinn? Einkum í því að önnur skáld virtust ekki hafa nema mjög óljóst hu...

 Sigurður Breiðfjörð (1798–1846) setti stuttan formála fyrir Núma rímum (1835) þar sem hann gerði grein fyrir fagurfræði sinni. Þar segir hann:  „Eg hefi í Númarímum þessum viljað leitast við að umflýja það, sem mér helzt hefur þótt til lýta hingað til, svo vel á mínum eigin sem annara rímum.“ Hann telur upp lýti sem hann telur hafa verið á sínum eigin rímum og annarra sem hann vilji forðast. Þau eru: 1. „Ófimlegar Edduglósur“, það er að segja óskiljanlegar kenningar og ósmekklegar. Kenningar eru eitt helsta einkenni rímna. Þær eru svo mikilvægar að ég held því fram að kvæði sem engar kenningar hefur geti ekki talist ríma. Þær eru ættaðar úr dróttkvæðum en sérstaklega fóru rímnaskáldin eftir leiðbeiningum Snorra Sturlusonar í Skáldskaparmálum Snorra-Eddu. Leiðbeiningar Snorra eru opnar og gefa möguleika á endalausri nýsköpun. Á 19. öld var þessi nýsköpun komin út um víðan völl og stundum bara í óbeinu samhengi við leiðbeiningar Snorra. Þetta gat verið erfitt fyrir áheyrendur r...

Þegar maður uppgötvar eitthvað og langar svo mikið að segja öðrum frá og langar til að aðrir upplifi það sama – það er löngun sem ætti skilið að hafa sérstakt nafn. Hún gæti heitið þekkingarfræðileg samkennd eins og mér datt í hug í gær en það er líklega aðeins of klunnalegt heiti.  Eureka! Veistu hvað? Löngunin til að deila þekkingu

Í gær bloggaði ég um það sem ég kallaði augnablik undrunar í kennslu. Augnablik eru hverful eins og þið vitið (eins og segir í ljóðinu: „Hér kvaddi lífið sér dyra en nú er það farið“). Þegar þau koma í kennslustoufunni er stundum enginn til frásagnar nema kennarinn í frímínútum á kaffistofunni. Samt fréttir kennarinn oft að nemendur hafi sagt frá slíkum augnablikum heima hjá sér og að þau hafi orðið umræðuefni á heimilum. Margt fullorðið fólk á fallegar minningar úr skólagöngu sinni um augnablik þegar eitthvað merkilegt, lærdómsríkt, undravert gerðist. Nú til dags hafa allir snjalltæki á lofti til að mynda hverja stund lífsins þannig að kannski safnast þessa dagana fleiri heimildir um þessi sérstöku augnablik. Einu sinni lánaðist mér að festa á myndskeið svona augnablik. Á þessum tíma kenndi ég á 9–12 ára börnum í Smáraskóla. Í náttúrufræðitímunum lásu þau dálítið um lífríkið í leirunni í Kópavogi og hvað þessi leira er eiginlega. Með því að bera saman flóðatöflur og stundatöfluna...

Í kennslu koma augnablik sem kennarinn segir um eftir á: þetta er það sem gerir þetta starf þess virði að vera í því, þetta er það sem vegur upp á móti stressinu, lélegu kaupi og öllu því. Eftir svona augnablik kemur kennarinn brosandi út úr kennslustofunni og á kaffistofunni finnur hann fyrir knýjandi þörf til að segja samstarfsfólki hvað gerðist. Allt í einu gengur allt upp og meira en það: Eitthvað fer að gerast sem kennarinn hafði ekki skipulagt og alls ekki búist við og kannski eitthvað sem hann hafði ekki hugmynd um að væri hægt. Það sem gerist er að viðfangsefnið tekur völdin. Nemendurnir heillast. Allt í einu taka þeir að læra sjálfir, fara sjálfir að vinna, finna upp eigin leiðir til að leysa verkefni. Stundum er talað í endurmenntunarnámskeiðum fyrir kennara um áhuga og áhugahvöt, hvernig viðfangsefni í náminu þurfi að höfða til nemenda til að vekja áhuga þeirra. Þá er eins og kennarinn eigi að velja efni á þroskastigi níu ára barns til að geta höfðað til níu ára barns. H...

Í umræðu um uppeldismál má alltaf heyra einhversstaðar raddir umbótasinna sem vilja róttækar breytingar á menntakerfinu. Það er fólk eins og María Montessori, John Dewey og Matthew Lipman. Við þennan lista vil ég bæta bandaríska sálfræðingnum og uppeldishugsuðinum Peter Grey sem ég hef lesið og hrifist af. Marga fleiri mætti telja. Þau gagnrýna hefðbundin valdakerfi: vald feðranna, kirkjunnar, kapitalsins. Þar á móti ganga þau út frá barninu sjálfu. Þá er talað um barnmiðja uppeldisfræði. Það viðhorf horfir á barnið sem sjálfstæða vitsmunaveru og siðferðisveru sem hafi í sér alla möguleika til þroska. Uppalandi, hvort sem það er foreldri eða kennari, þurfi því fyrst og fremst að gefa barninu tækifæri til að þroska sig sjálft og gera að veruleika allt sem þegar býr í því. Sum í þessari sveit vilja helst brjóta niður þau kerfi sem við höfum núna í kring um uppeldi. Þau sem aðhyllast framfarasinnaða uppeldisfræði tala stundum fyrir sínum málstað með því að útmála galla þess menntake...

Á miðöldum var kirkjan ógnar valdamikil stofnun. Þó að veraldlegt vald – konungar og furstar – hafi stundum keppt við hana um yfirráð yfir jarðeignum og slíku þá hafa sjaldan í sögunni verið til stofnanir sem réðu eins miklu um hvað væri æskilegt og leyfilegt að hugsa.  Til að sjá fyrir sér miðaldakirkjuna mætti hugsa um grunnskóla. Grunnskólinn er eins og miðaldakirkjan í öðrum mælikvarða: svipað skipulag, svipaður valdapíramíti, meintur æðri tilgangur en þó veraldlegir hagsmunaárekstrar mismunadi hópa. Eins og miðaldakirkjan gerir grunnskólinn kröfu um hlýðni, kröfu um rétta hugsun. Hugsið ykkur að þið hefðuð aldrei losnað úr grunnskóla. Reynið að ímynda ykkur að allt líf ykkar og starf, leyfilegar skoðanir, hvað viðeigandi er að segja, hver á að vera með hverjum sé skipulagt af gamla grunnskólanum ykkar. Þá nálgist þið kannski að sjá fyrir ykkur miðaldakirkjuna. Hún notaði svipuð valdatæki nema hvað skólunum er nú til dags neitað um nokkur, semsagt líkamlegar refsingar og að...